فقه و اصول

موضوع نشست: روابط فقه و اخلاق در عرصه­ی خانواده

سخنران:‌ حجت الاسلام و المسلمين جناب آقاي روحاني

زمان: 05/06/1388

مكان:اتاق جلسات مدرسه عالي شهيده بنت­الهدي(رض)

برگزاري نشست:

معاونت پژوهش مدرسه عالي شهيده بنت‌الهدي(رض) در برنامه تابستاني جهت انجمن علمي پژوهشي فقه و اصول نشست تخصصي علمي پژوهشي با موضوع روابط فقه و اخلاق در عرصه خانواده برنامه‌ريزي نمود.

طي هماهنگي‌هاي لازم  با استاد سخنران و اطلاع‌رساني بين طلاب علاقمند در اين زمينه نشست مذكور در تاريخ 05/06/88 در اتاق جلسات با حضور اساتيد گروه فقه و اصول برگزار گرديد.

مشروح برگزاري نشست تخصصي بدين صورت مي باشد؛

*متن مباحث مطرح شده در نشست تخصصي:

تنها دینی که برای تمام شئون و رفتارهای انسان برنامه­ریزی کرده دین اسلام است، امور را به طیب و خبیث تقسیم شده که طیبات اعمال حلال و امور خبیث حرام شمرده شده است در کتاب «مدارک» آمده: نتیجه فقه انجام صحیح و حفاظت در مقابل مشکلات.

احکام فقهی ناشی از مصالح و مفاسد است یعنی هیچ حکم فقهی وجود ندارد مگر انجام یا ترک آن در صورت وجوب به مصلحت و در صورت حرمت به ضرر انسانهاست.

آشنا شدن با احکام فقهی انسان را از ضلالت و جهالت خارج می­کند. پس انسان دین زندگی است.

دو موضوع از احکام عملی خارجند:

1- عقاید: که مربوط به جوارح نیست و اعمال جوانحی (قلب) است.

2- اخلاق : مربوط به خصلت­های روحی انسان است.

فقه مربوط به افعال خارجی مکلفین است ولی در عین حال فقه و اخلاقیات (یعنی اخلاقیات و افعال خارجی) تعامل دو سویه دارد.

مشترکات احکام و اخلاق :

یکی از مشترکات موضوع است.

موضوع اخلاق انسان و موضوع احکام هم انسان است.

مورد خطاب هر دو احکام و اخلاق انسان متربی است.

جهت دوم مشترکات گستره قلمرو است. گستره اخلاق و احکام : از بدو زندگی تا آخر زندگی است.

جهت اشتراک سوم از جهت محتوا است. محتوای اخلاق و احکام : بایدها و نبایدها است.

جهت چهارم از جهت اهداف است.        هدف اخلاق و احکام : رساندن به درجات عالیه.

جهت پنجم از جهت عملی و کاربردی است.

تأثیر احکام در اخلاق:

دو بحث دارد :

1- مبانی اخلاق چیست و تطبیق آن با مبانی شرع (احکام)

2- اخلاقیات که باید باشد، آیا شریعت نسبت به مسائل اخلاقي دستوراتی دارد یا نه؟

تأثیر فقه در اهداف تربیت:

انسان متخلق چند هدف دارد:

1- 1- حفظ سلامتی جسمی: فقه هم در این زمینه دستوراتی دارد مثلاً در باب اطعمه و اشربه    صوموا تصحوا

2- حفظ سلامتی روح: اخلاق نیکو برای پرورش روح انسان است در شرع هم مثلاً در عبادات (نماز- روزه- حج) هدفشان تعالی و پرورش روح انسان است.

3- حفظ نظم در روابط اجتماعی: در هر دو دانش مسائل زیادی برای تنظیم روابط وجود دارد. مثلاً (معاملات ، خمس ، زکات)

در رابطه شخص با خود گاه با خدا، يا با افراد دیگر و حتی در رابطه با خانواده،‌ اخلاق خاصي وجود دارد فقه در همه موارد بالا مطالب و احکامی دارد.

از جمله این ارتباطات ارتباطات خانواده است برای داشتن یک خانواده ایده­ال خوشبخت، احکام خاصی وجود دارد:

1- روابط فرزندان با والدین.

2- بالعکس.

3- روابط زوج و زوجه با هم.

4- رابطه افراد خانواده با هم.

تمام دستوراتی که در فقه آمده در راستای تعالی و پرورش این مجتمع کوچک است.

آیه «و قضی ربک الا تعبدو الا ایاه و بلوالدين احسانا ...» اشاره به روابط فرزندان با والدین است در کنار عبادت پروردگار احسان به والدین بیان

است. در آيه «لاتقل لهما اف» نيز به همين رابطه اشاره شده كه  فردی که در تمام مسائل برای انسان زحمت کشیده در مقابل باید شکرگذار او باشیم بیشترین کسی که تمام هستی خود را برای فرزندان خود گذاشته والدین هستند پس باید تا جایی که می­توان سعی در نيكي و قدردانی از آنان کرد زیرا در روایات آمده که ما هیچ گاه نمی­توانیم تمام زحمات آنان را قدردانی کنیم. فرد به هیچ‌وجهي حق اظهار انزجار ندارد. لا تقل لهما اف و لا تنخلوهما و قل لهما قولا معروفاًً و قل لهما قولا معروفا ، و با والدین باید نهایت خوشرفتاری را کرد.

وقتی گفته می­شود و لا تقل لهما اف یعنی به طریق اولی نمی­توان رفتارهای برتري کرد و این از باب مفهوم موافقت و اولویت است.

آیات مربوط به حقوق والدین : «یسألونك ماذا ینفقون قل ما أنفقتم من خير فلوالدین» و «برا بوالدتی و لم یجعلنی جباراً شقیا»

روایات در این زمینه بسیار زیاد است. امام صادق (ع) مي‌فرمايد: لاتملأ عینیک من النظر الیهما الا و لاترفع صوتک فوق اصواتهما فوق ایدیهما و لاتتقدم قدامهما.

امام خمینی (ره) مقید بودند که همواره پشت برادرشان آقای پسندیده قدم برمی­داشتند با اینکه از نظر علمی ایشان از آقای پسندیده برتر بودند و آقاي پسنديده فقط از نظر سنی بالاتر بودند.

نیکی به پدر و مادر از نماز، جهاد ، روزه ، حج فضیلت بیشتری دارد اگر شخصی بتواند هر روز رضایت والدینش را جلب کند دو درب بهشت به روی ایشان باز می­شود.

پیامبر (ص) خواهر رضاعی داشتند روزی این خواهر بر پیامبر (ص) وارد می­شوند خیلی ایشان را اکرام کردند. روزی برادر رضاعی بر پیامبر وارد شدند ولی احترام آنچنانی نکردند. درباره علت این امر پرسش شد. پیامبر (ص) فرمودند: این خواهر نسبت به پدر و مادر احترام بیشتری داشتند.

حتی در صورت اختلاف مذهب، به والدین مشرك یا کافر بايد احترام گذاشت تا چه برسد به مسلم و در صورت اختلاف در مذهب، باید توجه داشت که اخلاق پسنديده‌اي با پدر و مادر مخالف مذهب داشته باشیم.

سوال: چرا فقط نمازهاي فوت شده پدر بايد قضا شود نه مادر؟

ملاکات دقیق احکام را نمی­دانیم ممکن است خداوند از گناهان مادر زودتر بگذرد پس قضای نماز نشانگر مقامات افراد نیست، همانگونه که تکالیفی هست که مختص آقایان است و زنان رفع شده مانند جهاد که مرد با کشته شدن و زن با حسن تبعل به جزاي جهاد می­رسند. در شب ازدواج اميرالمومنين(ع) و حضرت فاطمه زهرا(س) پیامبر(ص) تقسیم کار کردند کارهای بیرون منزل را به حضرت علی (ع) و کارهای درون منزل با حضرت فاطمه(س) واگذار كردند.

امام صادق(ع) جاء رجل الی النبي(ص) و قال یا رسول الله من ابر؟ قال امک قال: ثم من ... ؟ انسان باید در حیات به والدین نیکی

کند و پس از مرگ نیز «و قل رب ارحمهما کما/ بیانی صغیرا» این دعا از صدقات جاریه­ای است که همچنان ادامه دارد.

روابط والدین نسبت به فرزندان، ... روابط بین زوجین و ... مطالب بسیار زیادی در فقه وجود دارد.

دعا حضرت امام سجاد (ع) نسبت به والدین

اللهم اجعلنی اهابهما هيبه السلطان العسوف، و ابرهما بر الام الرووف، و اجعل طاعتي لوالدي و بري بهما اقرّ لعيني من رقده الوسنان، و اثلج لصدري من شربه الظمان حتي اوثر علي هواي هواهما، و اقدم علي رضاي رضاهما و استكثر برهما بي و ان قل،‌و استقل بري بهما و ان كثر.

خدايا چنان كن كه من از پدر و مادرم چنان بيم نمايم كه از پادشاه خودكامه، و به آن دو همچون مادري بس مهربان و دلسوز نيكي كنم، و فرمانبرداري از پدر و مادر و نيكي كردن من در حق ايشان را براي من از خواب در چشم خواب‌آلودگان شادي‌آورتر، و از آب خنك در كام تشنگان گواراتر ساز، تا خواهش ايشان را بر خواهش خود ترجيح دهم، و خرسندي آنان را بر خرسندي خود مقدم دارم و نيكي آن دو در حق خودم را بسيار بينم، اگر چه اندك باشد، و نيكي خود در حق آنان را اندك بينم، اگر چه بسيار بود.

دعای 24 صحیفه سجادیه.