فقه و اصول

مقدمه:

برخی اصطلاحات در عرف معنای خاصی دارد که در اصول شرعي قابل قبول نيست يا در بعضي موارد محدود شده است. يكي از اين موارد، مباحث مربوط به حیض می‌باشد.

در عرف به هر خونی که از زن خارج می‌شود را حیض مي‌گويند، اما در شرع این تعریف محدود به داشتن شرايط تشكيل خون است و مشهور علمای شیعه، آن‌ را هفت شرط می‌دانند، البته ممکن است اختلافاتی در تعاریف این شروط وجود داشته باشد.

 شرایط خون حیض

1.         خون حیض باید حداقل سه روز باشد؛

2.         خون حیض حداکثر 10 روز است؛

3.         فاصله بین دو خون حیض حداقل 10 روز است و حداکثر ندارد؛

4.         سن لازم برای شروع خون حیض، حداقل 9 سال تمام است؛

5.         حداکثر سن برای دیدن خون حیض پایان یائسگی است؛

6.          خون حيض داراي استمرار است؛

7.         خون حيض داراي توالی است.

خونی که حتی یکی از شرایط بالا را نداشته باشد، حیض نیست. بنابراين، انواع خونی که زن می‌تواند ببیند مختلف است كه عبارتند از: حیض؛ استحاضه؛ نفاس؛ زخم.

1.         حداقل خون حیض سه روز است؛

آنچه از نظر مشهور علما پذیرفته شده است مراد خود روز است نه شبانه‌ روز، ولی به دلیل لزوم استمرار، گاهی شب هم در محاسبه سه روز وارد می‌شود. البته نظر غیرمشهوری وجود دارد که سه روز را سه شبانه­ روز می­دانند.

ابتدای سه روز، بستگی دارد که خون ‌ریزی زن در چه موقع از روز شروع می‌شود که سه فرض برای اين مسئله وجود دارد:

الف)‌ از اذان صبح روز اول تا پایان روز سوم كه مجموع سه روز و دو شب است.

ب‌)       شروع خون‌ریزی در طول روز است.

ج‌)      شروع خون‌ ریزی در شب است؛ یعنی بین اذان مغرب تا صبح.

اگر خانمی کم‌تر از سه روز، حتی نیم ساعت کم‌تر، خون ببیند خون حیض نخواهد بود.

2.         خون حيض حداکثر 10 روز است؛

     برای درک 10 روز، همان موارد سه روز را در نظر گرفته فقط پایان آن متفاوت است كه به شرح ذيل مي‌باشد:

الف) شروع خون‌ ریزی اذان صبح باشد.

   ب) شروع خون‌ریزی بین روز.

ج) شروع خون‌ریزی در شب (بین اذان مغرب تا صبح)

نكته: پایان هفت روز، هیچ تأثیری در محاسبه پایان ده روز ندارد؛ يعني اگر خانمی پس از 10 روز خون ببیند، خون بعدی (البته با شرایطی که بعداً شرح داده خواهد شد) حتماً استحاضه است. این جمله بدین معنا نیست که فقط آنچه بعد از 10 روز دیده می‌شود، استحاضه است شرح کامل مطلب در بخش عبور خون از 10 روز بررسی خواهد شد.

3.    حداقل فاصله بین دو خون حیض باید 10 روز باشد؛

 اگر زنی پس از پایان عادت ماهیانه دوباره خون ببیند و فاصله پایان تا شروع خون بعدي ده روز تمام (به شرح آن‌چه در مورد 10 روز گذشت) خون ببیند، می‌تواند حیض باشد، البته با شرایطی که در فصل عبور خون از 10 خواهد آمد؛ یعنی اگر زنی به شکل ذيل خون ببیند، می‌توان هر دو خون را با شرایطی که بعداً بیان می‌شود، خون حیض دانست.

سؤال: اگر فاصله بين دو خون کم‌تر از ده روز باشد، آیا تمامي خون دوم استحاضه است؟

پاسخ: در این مسأله اختلافی است. برخی تمام خون دوم را استحاضه می‌دانند و برخی دو روز اول را برای تکمیل ده روز پاکی استحاضه دانسته و بقیه خون را حیض می‌دانند که در جای خود بررسی خواهد شد.

4.    سن بلوغ؛

 هر انسانی وقتی مکلف می‌شود که شرایط عمومی تکلیف را داشته باشد که یکی از شرایط عمومی تکلیف رسيدن به بلوغ است. زمان بلوغ در پسران سه شرط دارد: اتمام 15 سال تمام قمری؛ رشد موی درشت روی عانه (زیر شکم)؛ احتلام (بلوغ جنسی). مشهور فقها شرايط بلوغ در دختران را مانند پسران دانسته‌اند، ولی در مورد سن، پایان نه سال تمام را بیان نموده‌اند. پس می‌توان بیان کرد اگر دختری قبل از 9 سال خون ببیند، این خون حیض نخواهد بود.

سؤال: اگر دختری تولد خویش را نداند و خونی با نشانه‌های حیض ببیند، آیا می‌توان گفت که این دختر به سن بلوغ (9 سال تمام قمری) رسیده است؟

پاسخ: برخی آن ‌را علامت بلوغ دانسته و برخی آن را علامت بلوغ نمي‌دانند، بلکه اگر با رؤیت این حال، دختر یقین به بلوغ خویش پیدا کند، بالغ خواهد بود.

5.    اتمام سن یائسگی؛

در این زمینه نظرات گوناگونی وجود دارد. پس از اتمام این سن، خون‌هایی که زن می‌بیند را استحاضه دانسته یا حکم به احتیاط بین حیض و استحاضه می‌نمایند. نظرات علما در مورد سن يائسگي به شرح ذیل است:

الف) پایان پنجاه سال قمری؛

ب‌)       پایان شصت سال قمری (بین پنجاه تا شصت سالگي احتیاط مستحب)؛

ج‌)        تفصیل زنان سیده پایان شصت سال قمری و زنان غیر سید پایان پنجاه سال قمری؛

د‌)           برخی نظر سوم را دارند، ولی برای زنان غیر سیده پنجاه تا شصت ساله، قائل به احتیاط مي‌باشند؛

هـ) تا وقتی که زن خون با شرایط حیض می­بیند، حیض است. بنابراين، اگر زنی پس از سن یائسگی خون ببیند و حتي یکی از شرایط خون حيض را ندارد، استحاضه خواهد بود.

6.    استمرار؛

یکی از شرایط خون حیض این است که در سه روز اول (که حداقل حیض است)، زن مرتباً آلوده باشد. البته تحقق حیض به خروج خون از مجراست، ولی استمرار حکم آن به استمرار خون درون مجراست، به گونه­ای که بتوان گفت اصلاً قطع نمی­شود و اگر شخص مرتباً اختیار کند (خون را از درون امتحان نماید)، آلوده باشد، تا جايي كه در طول روز حتي ده دقیقه هم پاک نباشد و بتواند بگوید در این سه روز اصلاً پاکی نداشته (البته در استفتاء برخي مراجع پنج و یک دقیقه هم ذکر شده است). از اين رو، اگر زنی سه روز خون ببیند، ولی قطع و وصل شود، این خون شرط حیض را نخواهد داشت و خون استحاضه خواهد بود.