فقه و اصول

كارگاه علمي-پژوهشي> آشنايي با احكام بانكداري در اسلام<

استاد : حجت الاسلام و المسلمين جناب آقاي علوي

بانک­داری جهات مختلفی دارد که از زوایای مختلفی می­توان بررسی

نمود. در بانک چند کارکرد داریم؛ تجهیز منابع، قرض­الحسنه، عملکرد بانک جاری، سپرده گذاری، تخصیص منابع، وام قرض­الحسنه تسهیلات، فروش اقساطی وام ماشین و مسکن، اجاره به شرط تملیک، سپردن پول به بانک و... .

1. پس­انداز: به عنوان قرض­الحسنه

2. حساب جاری: نه سودی داده می­شود و نه سودی گرفته می­شود.

3. حساب سپرده

آیا قرعه­کشی در پس­انداز اشکال دارد؟

در صورتی که موقع دادن پول به بانک، شرط شرکت در قرعه کشی کنید، ربا می­شود.

اگر شرط در قرعه­کشی نکنید، اما می­دانید که شما را در قرعه­کشی شرکت می­دهند و اگر در قرعه­کشی شرکت ندادند، نگویید حق ما را ضایع کردند، اشکال ندارد.

حساب سپرده­گذاری

1. در بانک­داری ربوی، قطعاً رباست؛ زیرا سپرده را به بانک قرض می­دهیم که اضافه بگیریم.

2. در بانک­داری بدون ربا، سپرده­گذار بانک را وکیل می­کند که از طرف او معاملات مشروع انجام دهد و درصدی از سود را به سپرده گذار بپردازد، که این نیز اشکال دارد.

این در نیت فرد سپرده­گذار است  که  فرد سپرده­گذار بانک را وکیل می­کند، اما اگر اسناد را امضاء کرده است اما نمی­داند وکیل به چه معناست، پول به عنوان قرض­الحسنه به بانک پرداخت می­شود یا به بانک وکالت می­دهید که سود بگیرید، ربا محسوب می­شود.

سؤال: نمی­دانیم که به بانک چه مقدار سود می­رسد؟ این سود تضمین شده که بانک به ما می­پردازد، چیست؟ آیا باز هم ربا می­باشد

جواب: بانک می­داند که این حد پول، مثلاً %15سود به سپرده­گزار می­رسد، بنابراین، اسمش را سود علی­الحساب گذاشتند، محاسبه بر عهدۀ بانک است و آنها باید حساب کنند، بانک باید معامله انجام دهد. 

سؤال: می­تواند زیان را حساب کند تا اعتراض نکند؟

جواب: اگر بانک زیان بدهد، دیگر سودی به فرد تعلق نمی­گیرد. بانک مجموع را در نظر می­گیرد تا ضرر به کسی نرسد.

سؤال: آیا به سودهایی که ماه به ماه به حساب می­ریزند، خمس تعلق می­گیرد؟

جواب: سر سال خمسی، به آن خمس تعلق می­گیرد.

سؤال: آیا به شهریه، خمس تعلق می­گیرد؟

جواب: فتوا مختلف است.

مقام معظم رهبری و امام(ره): خمس ندارد.

آیت­الله سیسانی: خمس دارد.

آیت­الله وحید: بنابر احتیاط، خمس دارد.

سؤال: حکم ربا گرفتن از بانک­های غیراسلامی چیست؟

جواب: ربا گرفتن از کافر اشکال ندارد.

سؤال: ربا گرفتن از کفار در ایران چه حکمی دارد؟

جواب: اختلاف است، برخی ربا گرفتن از کافر ذمی را دارای اشکال می­بینند.

پول­هایی که توسط  بانک پرداخته می­شود، تخصیص منابع نام دارد. تخصیص منابع   قرض­الحسنه  بدون بهره و فقط با کارمزد است.

آیا قرض­الحسنه به شرط کارمزد، حلال است؟

آیات عظام، امام(ره)، مقام معظم رهبری، آیت­الله مکارم و...: اگر کارمزد، مزد کار باشد اشکال ندارد، اما اگر بیشتر از این باشد، اشکال دارد.

آیات عظام، گلپایگانی، صافی و...: کارمزد اشکال دارد.

به مثال زیر توجه کنید:

 کار مزد بانک 4%  است.

برای قسط 000/ 100، کارمزد000/4 است

برای ده بار مراجعه و دفترچه و اسناد مربوطه

اگر000/000/000/1 قسط باشد، کارمزد000/000/40  تومان است.

اگر  000/000/10 قسط باشد، کارمزد 000/000/400 تومان است.

آیا تفاوتی در زحمت بانک برای ده قسط100 هزار تومان و ده میلیونی وجود دارد که تفاوت آن 000/396  تومان است.

تسهیلات بانکی: مجموعه معاملاتی است که برای رفاه بیشتر مشتری و سود بانک انجام می­دهد. لوازم منزل، ماشین، وسایل اولیه کارخانه، لوازم سرمایه­ای برای کار و... اگر اینها را بخواهند برای آن فرمولی وجود دارد.

بانک این  لوازم را نقد تهیه می­کند و به اقساط گران­تر می­فروشد. مثلاً 000/000/2 تومان یخچال می­خرد و به فرد، 000،050،2 تومان می­فروشد. این معامله، فروش قسطی است و اشکالی ندارد؛ زیرا سود معامله نسیه است.

اجاره به شرط تملیک

خانه را به 20 میلیون تومان می­خرند و به شخصی 15 ساله اجاره می­دهد و شرط می­کند که اگر اقساط را مرتب پرداخت کند، پس از 15 سال مالک خانه می­شود، این هم اشکال ندارد. اما اگر مشتری تخلف کرد، بانک می­تواند از تملیک خانه خود داری نماید، برخلاف فروش اقساطی که از ابتدا، خانه ملک مشتری می­شود و بانک فقط پول خود را طلب دارد.

اقسام دیگر معاملات بانکی

مضاربه؛ مشارکت (اگر به قانون بانکداری توجه شود، این سه اقسام هم بدون ربا می‌شود) و جعاله.

در مشارکت،  بانک شریک خانه است، صاحب­خانه، ده ميليون تومان و بانک20 میلیون تومان می‌‌پردازد. در نتیجه دو سوم خانه مال بانک می­شود. بانک سهم خود را به شریک قسطی می­فروشد، یا سهم خود را به شریک اجاره می­دهد.

مثال دیگر: بانک وکالت دهد که از طرف بانک ماشین بخرد. با وکالت بانک، ماشین را به طور قسطی به خودتان می­فروشند، پولی که اضافی می­پردازید، سود معامله است و اشکال ندارد.

اگر ماشین را بخرد و به شخص دیگر بفروشد، (ماشینی که مالک شده) از پولش می­توان استفاده نمود و اشکالی ندارد.

سؤال: آیا می­توانیم پولی را که بانک برای تهیه وسایل یا ماشین می­دهد، در جای دیگر مصرف کنیم؟

جواب: یخچال دو میلیونی را بانک می­خرد و به شما دو میلیون و نیم می­فروشد و شما صاحب یخچال می­شوید. سپس شما می­توانید به کسی دیگر بفروشید دو یا سه میلیون و با پول آن می­توانید در هر جا استفاده کنید و اشکال ندارد.