اینترنت و چت
مقدمه
تغییر زمان موجب تعدد موضوعات دین می شود نه مسائل فقهی. بنابراین موضوعاتی نظیر اینترنت، چت، پیوند اعضا، تغییر جنسیت، ماهواره و ... جز احکام مستحدثه نیستند بلکه جز موضوعات مستحدثه و جدید می باشند. چون احکام شرعی تغییرناپذیرند و زمان در آنها تاثیری ندارد آنچه که حلال است همیشه حلال، و آنچه که حرام است همیشه حرام می باشد.تفاوت در فتوای مراجع مختلف نیز یک بحث علمی است که موجب پیشرفت دانش فقهی است اما اینکه احکام شرعی آن هم احکام واقعی شرعی قابل تغییر باشد چنین نیست. اگر موضوع شطرنج روزی جزء ابزار قمار بوده است حکمی شامل آن می شد و اگر در زمان دیگری این موضوع تغییر کند و دیگر جزء ابزار قمار نباشد حکم دیگری جاری می شود. بنابراین آنچه که زمان بر آنها تاثیر می گذارد موضوعات احکام است.
گاهی اوقات دیده می شود که برخی از افراد تحصیلکرده حوزوی و اساتید حوزه قادر به پاسخگویی به سوالات فقهی افراد نیستند. علت این امر این است که ایشان یا احکام فقهی را درست متوجه نشده اند، و یا اینکه قدرت تطبیق احکام را با موضوعات خاص و جدید ندارند. زیرا در اکثر مواقع مردم عادی هنگام صحبت با یک مبلغ دینی موضوع را مطرح می کنند و حکم می طلبند.به عنوان مثال این سوال مطرح می شود که «با چه شرایطی در سفر نماز به صورت شکسته خوانده می شود». ولی اگر این سوال به این صورت مطرح شود که «من متولد کشور آمریکا هستم. در کشور ایران مشغول تحصیل و کار هستم. در شهر قم ازدواج کرده ام و ساکن آنجا هستم. وضعیت نماز من در این مکان های مختلف به چه صورت است؟»
در پاسخ به این سوال، عالم شرعی باید اولا احکام شرعی را به خوبی شناخته باشد. ثانیا موضوعی را که فرد سوال کننده مطرح می کند به خوبی بفهمد و در پایان نیز باید به خوبی بتواند این موضوع خاص را با احکام شرعی مرتبط با آن تطبیق دهد.
از اینرو حوزه های علمیه باید به طور جدی به بحث شناخت موضوعات جدید و بررسی آنها، شناخت احکام مربوط به آنها و تطبیق احکام با هر یک از این موضوعات بپردازند.اینترنت نیز یک موضوع جدید است و چت از فروعات آن می باشد. به عبارت دیگر چت نحوهی استفاده از اینترنت می باشد. برای اینکه احکام مربوط به این دو را به درستی بیان کنیم باید این موضوعات را به خوبی بشناسیم و با تطبیق احکام شرعی موجود، شرایط استفاده از هر یک را بیان نماییم.به عنوان مثال تجارت الکترونیکی یکی از موضوعاتی است که امروزه در جهان بسیار شایع است. یک مبلغ دینی بایستی شرکت های مربوط به تجارت الکترونیکی را بشناسد و احکام فقهی مربوط به تجارت را به خوبی بداند و با تطبیق احکام فقهی موجود با موضوع تجارت الکترونیکی، پاسخگوی سوالات فقهی افراد در خصوص این موضوع خاص باشد. بنابراین یکی از ضروریات مبلغ دینی در شناخت موضوعاتی که به نحوی با افعال مکلفین مرتبط است همگام بودن با گذر زمان است.
مسئله ای که امروزه به خصوص در بین قشر تحصیلکرده و جوان سطح جهان مطرح می باشد این است که احکام دینی باید همگام با زمان پیش رود. این افراد تصور می کنند که این احکام است که باید با گذر زمان تغییر یابد تا بتوان به نیازهای جامعه امروز پاسخ داد. در حالیکه این یک تصور غلط است.
در پاسخ به این افراد باید گفت که این موضوعات است که با گذر زمان تغییر می کند نه احکام فقهی. به عنوان مثال، در کتب فقهی اینگونه بیان می شود که اگر کسی شتری را اجاره کند و به مسافرت برود، اگر در بین راه این شتر ازبین برود، یا گم شود و یا خسارتی ببیند آیا مستاجر ضامن آن می باشد یا خیر؟
پاسخ فقهی به این سوال این است که اگر فرد مستاجر در استفاده و بهره برداری از شتر افراط و در نگهداری از آن تفریط و کوتاهی نکرده باشد، ید او ید امانی است، بنابراین وی ضامن شتر نیست. در غیر این صورت فرد مستاجر ضامن است و باید خسارت آن را بپردازد.امروزه فرد برای مسافرت ماشین اجاره می کند. اگر در سفر این وسیله از بین برود و یا خسارتی ببیند، حکم فوق در مورد آن صادق است. بدین ترتیب ملاحظه می شود که با گذر زمان، موضوع تغییر یافته (شتر به ماشین)، اما حکم شرعی مربوط به آن تغییری نکرده است. مثال هایی از این دست، پایه و اساس یک تفکر مبنایی در فقه و موضوعات فقهی می باشند و در پاسخ به بسیاری از سوالات فقهی کاربرد دارند.
اینترنت و چت
اینترنت وسیله و یا امکان ارتباط افراد با یکدیگر در فضای مجازی است. چت یکی از روش های استفاده از اینترنت می باشد که به صورت های مختلف گفتاری، نوشتاری و تصویری انجام می پذیرد.مسئله چت در خصوص تلفن همراه نیز صادق است. یعنی زمانی که شما تمام احکام و مسائل مربوط به اینترنت و چت را بیاموزید قادر به پاسخگویی به سوالات فقهی در خصوص تلفن همراه نیز خواهید بود. احکام مربوط به استفاده از چت و تلفن همراه، به صورت احکام ارتباطی در رساله های عملیه وجود دارد. منتهی با گذر زمان نوع ارتباط افراد با یکدیگر تغییر کرده است. بنابراین یک مبلغ دینی با شناخت احکام مربوط به ارتباط افراد با یکدیگر، به راحتی می تواند احکام مربوطه را با موضوعات چت و تلفن همراه تطبیق داده و حکم صادر نماید.
همانگونه که بیان شد اینترنت وسیله ارتباط افراد با یکدیگر است. برای شناخت احکام مربوط به آن ابتدا انواع ارتباط را شرح داده و سپس احکام مربوط به آن را بیان می کنیم. لازم به ذکر است منظور ما از ارتباط افراد با یکدیگر در این مبحث، ارتباط افراد نامحرم با یکدیگر است.
انواع ارتباط
1. ارتباط ذهنی: یعنی فرد در ذهن خود به فرد دیگری می اندیشد.
سوال: آیا اگر دختر یا پسری در ذهن خود به پسر و یا دختر نامحرمی بیندیشد، چه حکمی دارد؟
پاسخ: باید دید که این ارتباط ذهنی به چه صورتی انجام می شود. پاسخ به این سوال را با مثالهایی توضیح می دهیم.
اگر دختر خانمی در ذهن خود به پسر عموی خود بیندیشد که تصادف کرده و در کما به سر می برد به گونه ای که از فکر پسر عموی خود خارج نمی شود و نگران حال اوست. این ارتباط ذهنی اشکالی ندارد.
در حالت دیگری ممکن است انسان به فردی که دارای شخصیتی معنوی و والا است مانند امام خمینی(ره)، بیندیشد و حتی به او عشق بورزد. این گونه رابطه ذهنی اشکالی ندارد. آن چیزی که اشکال دارد این است که اگر این رابطه ذهنی با قصد لذت و شهوت باشد. همراه با تحریک شهوانی باشد، اشکال دارد و حرام است. حتی گاهی اوقات این تحریک شهوانی به درجه ای می رسد که غسل بر فرد واجب می شود. در خصوص تحریک جنسی اکثر فقها و مراجع دینی می گویند که تحریک شهوانی جز با همسر، حرام است.
2. ارتباط نوشتاری
3. ارتباط گفتاری
ارتباط نوشتاری و گفتاری هر دو فعل ارادی هستند که حکم شرعی دارند. ارتباط گفتاری با نامحرم مثل چت کردن و یا نوشتاری مثل ارسال پیامک، دارای جنبه های مختلفی است. نوشته و گفتار در صورتی که حائز شرایط ذیل باشد اشکالی ندارد و جایز است در غیر این صورت حرام است.
شرایط نوشتار و گفتار جایز:
- حرام نباشد. (مثل دروغ، تهمت، افترا، مسخره کردن، حرف های مبتذل و رکیک و ... نباشد.)
- تحریک کننده شهوانی نباشد.
- مفسده نداشته باشد.
4. رابطه دیداری
این ارتباط به دو صورت مستقیم و غیر مستقیم انجام می پذیرد. ارتباط مستقیم مثل گفتگوی حضوری و رو در رو با فرد مقابل. ارتباط دیداری غیرمستقیم نظیر دیدن عکس، تصویر و یا فیلم فرد مقابل انجام می پذیرد.
سوال: نگاه مستقیم مرد به زن و یا زن به مرد نامحرم چه حکمی دارد؟
پاسخ: در صورتی که زن به جز گردی صورت و دست ها از مچ تا نوک انگشتانش حجاب داشته باشد، و نگاه مرد به وی از روی قصد لذت نباشد، اشکالی ندارد. در غیر این صورت حرام است.
در خصوص نگاه زن به مرد نامحرم نیز باید گفت که اگر مرد دارای حجابی که یک فرد متد ین دارد باشد (یعنی به جز سر و گردن بقیه قسمتهای بدن او حجاب داشته باشد) و همچنین در این ارتباط مفسده ای نباشد، اشکالی ندارد.
سوال: نگاه به تصویر و یا فیلم نامحرم چه حکمی دارد؟
پاسخ: در نگاه به تصویر فرد نامحرم دو فرض وجود دارد.
1- تصویر فرد، با حجاب باشد.
2- تصویر فرد، بی حجاب باشد و یا حجاب کامل نداشته باشد.
فرض دوم هم به دو صورت بیان می شود.
2-1. تصویر، فرد مسلمان بی حجاب باشد.
2-2. تصویر، فرد غیر مسلمان بی حجاب باشد.
نگاه زن به مرد نامحرمی که نیمه عریان است مثل ورزشکاران، اگر بدون قصد لذت باشد و مفسده هم نداشته باشد، اشکالی ندارد.
نگاه به عکس فرد نامحرم غیر مسلمان که حجاب کامل ندارد اگر بدون قصد لذت باشد، اشکالی ندارد.
نگاه به عکس فرد نامحرم مسلمان که حجاب کامل ندارد دو حالت دارد:
1- فرد را می شناسد، که نگاه کردن به عکس وی حرام است.
2- فرد را نمی شناسد، در این صورت اگر به قصد لذت نباشد، اشکالی ندارد. البته اگر فرد در ابتدا قصد لذت نداشته باشد ولی با دیدن تصویر از آن لذت ببرد باید از ادامه نگاه کردن به آن خودداری نماید، در غیر این صورت فعل حرامی انجام داده است.
همانگونه که ملاحظه نمودید حکم دیدن فیلم و تصویر یکسان است. اما یک استثنا وجود دارد. برخی از مراجع نظیر آیت الله خامنهای، می فرمایند حکم نگاه کردن به فیلم با پخش زنده نسبت به فیلم با پخش غیر مستقیم حکم متفاوتی دارد. نگاه کردن به فیلمی که پخش زنده است بنا بر احتیاط واجب، مانند نگاه مستقیم به فرد است.
لازم به ذکر است احکام فوق هم در مورد بیننده تصاویر و فیلم و هم در خصوص صاحب تصاویر و فیلم، صدق می کند.
1. تماس بدنی
تماس بدنی در صورتی که افراد بدون پوشش باشند، در هر صورت حرام است. اما اگر این تماس از روی لباس باشد مثلا دو فرد نامحرم در تاکسی کنار هم نشسته باشند، اشکالی ندارد. البته این مسئله حکم ثانویه پیدا می کند. یعنی اگر این تماس تحریک آمیز شود و یا مفسده ای داشته باشد، حرام می شود.
استاد: حجت الاسلام و المسلمین جناب آقای فلاح زاده در نشست علمي-پژوهشي
بسمه تعالی