فقه و اصول

ما مفتخریم که امام صادق(علیه السلام) رئیس مذهب ماست، تطور فقه بعد از ائمۀ معصومین به دست برجستکان علماء است. و می بینیم که از آثار آنان والاهیات بهره وافر می بویم. فقه اجین است با زندگی ما و مباحث کاربردی برای زندگی نیاز به فقه دارد. موضوع علم فقه: مکلفین

برخی دانشمندان سه عامل را برای را برای تحول فقه ذکر کرده اند:

1) زمان(نمونه بارز در انقلاب کبیر ایران دیده می شود)

2) محیط و مکان: ویژگی های حوزه بود که زنده کرد مانند: نجف

3) شخصیت فقیهان: دوره حضور و مرجعیت شیخ طوسی

{دوره های ده گانه فقه شیعه}

1) دوره تشریع: از آغاز بعثت تا رحلت رسول اکرم، و قرآن در این دوره نازل شد.

 آیات مکی: اعتقادی، داستان پیامبران. آیات مدنی: اصول و عمده احکام

چند بحث در مدینه: کیفیت اجتهاد، اجتهاد پیامبر، اجتهاد صحابه

نکته1: رعایت مصلحت در تدریجی بیان کردن احکام.(مردم در جاهلیت اند)              کندی انتقال فرهنگ به علت کم بودن افراد با سواد.(قمار و شراب، شعر خواندن) رواج داشت.

شعرای مخذرمین: شعرایی که هم جاهلیت و هم اسلام را درک کردند.

رسول اکرم قوانینی را که آورده آرام آرام مانند:

(یسئلونک عن الخمر و المیسر قل فیهما اثم کبیر)بقره/219

(یا ایها الذی ءامنوا لاتقربوا الصلاة و انتم سکری) نساء/43

نکته2: تنوع در احکام: یسئلونک عن الشهر الحرام، یسئلونک عن الانفال، مباحث محرم و نامحرم، زینت.

نکته3: سنت نبوی(مستحبات ولی در معنای اصولی قول و فعل معصوم را گویند): در این زمان احادیث از سنت نبوی داریم و در این زمان آیات الاحکام بررسی شد.

نکته4: شناخت سنت پیامبر به عنوان منبع فقهی، با سندهای کوتاه علی(علیه السلام) عن رسول الله:

نکته 5: احکام دو نوع است:

امضائی: برخی از احکام را پیامبر امضاء کرد و رد نکرد.

تأسیسی: برخی را هم از نو بیان کرد.نماز بخوانید همانطور که من نماز می خوانم. مؤسس این احکام پیامبر(ص) است.      

در این دوره مسأله امکان وقوع اجتهاد از طرف پیامبر(ص) نبود. اجتهاد برای پیامبر(ص) و معصومین(ع) قابل پذیرش نیست.

پیغمبر(ص) در مباحث شرعی نمی تواند اجتهاد کند اما در مباحث اجتماعی می تواند.

اهل سنت: اختلاف نظر زیاد است. نظر مشهور: می شود اجتهاد کرد.

سید مرتضی: قائل به وقوع اجتهاد از پیامبر(ص) و معصومین(ع) نیست.

شافعی در الرساله: اجتهاد پیامبر(ص) را جیز دانسته.

علامه حلی: اجتهاد در حق پیامبر(ص) و معصومین(ع) جایز نیست، زیرا اجتهاد مفید به ظن است و خداوند قادر است از طریق وحی احکام را برساند.

در میان شیعیان آراء مختلف وجود دارد:

1) اجتهاد در همه امور جایز است.

2) اجتهاد از راه رأی جایز است.

3) اجتهاد در جنگ ها، و نه در احکام شرعی است.

هرگاه به پیامبر(ص) الهام نمی شد اجتهاد می کرد و برای اینکه به خطا نرود دعا می کرد که در راه درست باشد.

چرا پیامبر نباید اجتهاد کند؟

پغمبر(ص) به وسیله وحی احکام را می گرفته و نیاز به اجتهاد نداشته

اجتهاد: کشف احکام شرعی وفرعی از ادله شرعی(مخطئه و مصوبه)

دوره تشریع، زیرا شرعیات بر پیامبر(ص) نازل می شد.

دوره دوم تشریع

روشن ترین نمونه اجتهاد در صحابه پیامبر(ص) : تیمم کردن عمار

چرا عمار این کار را کرده؟ می خواهد به ما بفهماند نماز بدون طهارت صحیح نیست. و خاک بدل از آب است.

4- مراعات مساوات بیت بدل و مبدل منه

در این دوره کاملاً دروه حضور است. و اجتهاد در این دوره راه ندارد.

دوره دوم: تفسیر و تبیین شریعت، از رحلت پیامبر(ص) تا غیبت صغری

1) در این دوره امام علی(ع) نتوانست احکام را تبیین کند. امام حسن(ع)، امام حسین(ع) و امام سجاد(ع) در وضعیت خفقان قرار داشته و دعا را با ذکر صلوات شروع می کردو سنت های پیامبر(ص) را زنده می کرد.

2) دو امام بزرگوار امام باقر(ع) و امام صادق(ع) عمده مباحث اجتهاد از وجود نازنین این دو بزرگوار است.

چهار تن توانستند اندیشه پدر مرا زنده کنند: زراره، محمد بن مسلم، ابو بصیر، معاویه

3) پیدایش نخستین رگه های اجتهاد

مبحث اجماع دقیق است، به دقت مطالعه کنید.

افرادی که در زمان ائمه به اجتهاد رسیدند:

سعید بن مصیب94ه.ق، قاسم بن محمد ابی بکر، ابو خالد کابلی

کلینی در باب ایشان فرموده اند: این افراد جزء کسانی اند که امام سجاد(ع) به آنان اعتماد کرده است.

زراره می فرماید: در مورد حج در 40 سال باز هم جی جواب دارند. فقه آنان در یای بیکران است.

طبقه اول فقیهان:

1- فضل بن شاذان نیشابوری م260: شهادت امام رضا(ع)240(20 سال امامت کرد). به نقل کشی از رجال، 60 کتاب تألیف کرده. کتاب های ایشان در فقه، طلاق، ارث و ... است.

2- ابان بن تغلب: اینها فتوی می دادند و اجازه آن را از معصوم گرفتند.

3- زکریا بن آدم: امام رضا(ع) ایشان فرمود: اگر به من دسترسی ندارید معالم دین را از او بگیرید، همچنین به او وصیت کرد که در قم بماند و زلزله و مصیبت به وسیله ایشان برداشته است.

اصحاب اجماع:

آثار فضل بن شاذان، ابان بن تغلب، یونس بن عبد الرحمان رسماً اجازه اجتهاد پیدا کردند.

عمده مراکز علمی فعال در این دوره:

مدینه منوره: تا زمان امام صادق(ع)، کوفه: سعید بن مسیب، خالد، قاسم. قم و ری: زکریا بن آدم، ابراهیم بن هاشم کوفی.

عقل گرا: هشام بن حکم، هشام بن سالم، تأیید شده امام صادق(ع)

  نقل گرا:

خصوصیت این دوره:

1- اهتمام به حفظ و نشر علوم

2- آموزش اجتهاد صحیح و معتبر شناختن آنان و ارجاع دادن مردم به آنان

3- تألیف و جمع آوری اصول أربعه مئاة

4- انفصال علم حدیث

5- بروز اختلاف و جدا شدن اها اجتهاد از اهل حدیث

6- شکوفایی اجتهاد